MUĞLA TÜRKÜLERİ (31) ÇÖKERTME...

Çökertmeden çıktık Halil’im başımız selamet

Bitez Yalısına da varmadan koptu kıyamet

Arkıdeşim İbram Çavuş Allah’ıma emanet

***

Burası da Asbat değil Halil’im Bitez yalısı

Ciğerime düştü aman mavzer gurşun yarası

***

Gidelim gidelim Halil’im Çökertme’ye varalım

Kolcular gelmiş Halil’im nerelere gaçalım

Teslim olmayalım Halil’im kurşun saçalım

***

Burası Asbat değil Halil’im Bitez yalısı

Ciğerime düştü aman mavzer gurşun yarası

***

Güvertede gezer iken aman gunduram kaydı,

İpekli de mendilimi aman örüzger aldı

Çakır da Gülsüm’ümü Çerkez gaymakam aldı.

***

Burası da Asbat değil Halil’im Bitez yalısı

Ciğerime düştü aman mavzer gurşun yarası.

Türküyü değişik biçimlerde söyleyenler olmuştur. Olagelmektedir. Ancak türkünün özgün şeklinin bu olduğunu derleyenler anlatmaktadırlar.  Ancak ikinci bentte aşağıdaki söyleyiş olay örgüsüne daha uygundur. Çünkü Halil ve sevgilisi Gülsüm , kol kayığında yakalanmışlardır. 

“Gidelim gidelim Halil’im Asbat’a varalım

Önümüze gol kayığı gelmiş nereye gaçalım

Gayret et Halil’im aman garaya çıkalım”

Halil 1870 yılında Bodrum Akçaalan (Turgut Reis) te doğmuştur. Hacı Yusuf ailesinden Demirci Ali’nin oğludur ve lakabı da CİNGEN HALİL’dir.

Halil, kız kardeşi Zeliha’yı yakarak öldürmesi ve tütün kaçakçılarıyla işbirliği  etmesi suçlarından arandığı  sıralarda baskına uğrar. Bu baskın sırasında Kör Bayram adlı birisini daha öldürür. İstanköy’de bir düğünde yakalanır ve zindana atılır. Yedi yıl burada yattıktan sonra serbest kalır.

Bodrum’daki eğlencelerden birinde Dertli’nin Ali tarafından getirilen Gülsüm’e sevdalanır. Halil, Gülsüm’ü buradan kaçırır. Konu Çerkez Kaymakama iletilir( Ömer Lütfü Türk) Kaymakam gizliden gizliye çakır gözlü Gülsüm’e aşıktır. Halil’in peşine adamlarını salar. Fakat Halil’in yakalanması öyle kolay değildir. En yakın arkadaşı Selamoğlu’nun cezasını affetme vaadiyle Halil’in peşine takarlar. Selamoğlu da, Şerifalioğlu İbrahim Çavuş’la birlikte Halil’i eğlenceye çağırır. Konuşurlar. Bu konuşmada Halil, teslim olmayacağını söyleyerek şöyle der;

“Efenin ölüsü dağda kalır, teslim olmam” diyerek son sözünü söyler. 

Bu olaydan sonra takipler sıklaştırılır. Halil’in yanına kaçakçılardan oluşan kızanlar katılır. Ünü yedi dağa yayılır. 

Halil ve Gülsüm, bugünkü Yalıkavak’ta bulunan Çökertme’ye  gelir. Buradan GANKAVA adı verilen süngerci teknesiyle bir adaya kaçacaklardır. Rum kaptan Kosta Paho ve Andon’a sığınırlar. Bu bölgede onlara Çoban İbram  aracılık eder.

Hava koşulları çok kötüdür. Kaptan Andon Halil’e Asbat7a çıkmaya ikna eder. Amacı onu ihbar etmektir. 

Yolda “Balık otu “denilen zehirle ikisini de uyuturlar. Bitez Yalısı civarında, Gankava’dan kol kayıklarının birine bırakıp denize salınırlar. Bu arada ihbar da ederler. Halil’in ve Gülsüm’ün baygın haldeki durumundan faydalanıp, hem karadan , hem denizden kuşatırlar. Kaymakam tarafından görevlendirilen  Barka’nın Ali Kaptan , Halil’i ayağından vurur. Kel Mülazım adlı zaptiye sürükleyerek meydana getirir(Eski Telgrafhane iskelesi) İşkencelerden geçirilen Halil zindana atılır. Kaymakam, Halil’i öldürmesi için Ömer Çavuş’a görev verir. Geceleyin Ömer Çavuş, zindanda Halil’i öldürür. 

Ölüsü de aynı zindanda yatanlara gömdürülür.

Bu ölümün ardından sevgilisi bu türküyü yakmıştır. Tabii türküyü  Müsgebili (Ortakent) Köroğlu lakaplı Hasan Hüseyin Salım tarafından yapılmıştır. 

Çökertme türküsünün  Çakır Gülsüm’ü hakkında çeşitli anlatımlar olmuştur. Biir Yalıkavak’ın karşısında Küdür denilen bölgede yerleşen Goca Güssün lakaplı ve çalgıcılık yapan kadın, diğeri ise Türkbüklü Kel Gülsün’ün kızı Hafize’dir. Asıl adı Hafize Alagöz’dür. Ali Gallem’in eşidir. Şerifali Oğlu İbrahim Çavuş, Halil’in ölümünden çok sonra karısının  üstüne almıştır. Yıllarca Çakır Gülsüm takma adıyla kendini gizlemiştir. 

Konumuz Muğla Türküleri…Ancak bu türküde bir KOLCULAR adı geçer. Bunlar Fransız emperyalizminin, duyun-u Umumi borçlarını tahsil etmek için, tütüne el koyan reji idaresi kolcularıdır. Tütününe el konulan çiftçi tütününü kaçırmak ister, tütün kaçakçıları türer. Halil ve arkadaşları da tütün kaçakçısıdır. Bu dönemde bir söyleme göre 70 bin insan öldürülmüştür Kolcular tarafından. 

Okunma Sayısı: 262